حسن حسين زاده شانه چى
109
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
دولت علويان در طبرستان ثمرات پربارى براى اين منطقه به همراه داشت ؛ مهمترين آنها ، انتشار و توسعهء اسلام در نواحى جنوب درياى خزر بود كه تا سدههاى پايانى قرن دوم هجرى ، به زحمت پاى مسلمانان بدان نواحى رسيده بود و اينك با حضور شمارى از سادات علوى ، و بالتبع ، عدهاى از هواداران و همكيشان ايشان در اين سرزمين ، نشر و توسعه اسلام در بين مردم سرعت بيشترى يافت . حاكمان علوى بهطور عمده به پارسايى ، تقوا و عدالت مشهور بودند ، هر چند به برخى از ايشان اقدامات و اعمال خشونتبارى نيز نسبت داده شده است . و اين امر بىشك در گرايش مردم طبرستان به ايشان بىتأثير نبود . همچنين اغلب اميران علوى ، صاحبان فضل و دانش بودند و گاه از فقيهان و امامان زيديه به شمار مىرفتند ، مانند حسن بن زيد داعى اول ، حسن بن على الاطروش و حسن بن قاسم داعى صغير ، كه علاوه بر نشر مبانى اسلام ، داراى تأليفات متعددى در اصول دين و موضوعات فقهى بودند « 1 » و در كنار رسيدگى به امور سياسى و اجتماعى ، مجالس درس و تعليم نيز داشتند ، چنانكه دربارهء مجالس درس حسن الاطروش گزارشهايى در دست مىباشد . « 2 » از اقدامات ارزندهء ديگر ايشان ، گسترش مراكز علمى و آموزشى و فرهنگى بود مانند تأسيس مساجد ، آموزشگاهها و خانقاهها در نواحى طبرستان كه به برخى از اميران ايشان مانند داعى صغير ، حسن بن قاسم و ديگران نسبت داده شده است . « 3 » علويان طبرستان با ديگر سادات علوى و زيديان ، در ساير بلاد اسلامى در ارتباط بودند . اندكى پس از ظهور داعى اول در طبرستان ، يحيى بن حسين رسى ، كه بعدها دولت زيديه يمن را برپا كرد ، به اين
--> ( 1 ) . ر . ك : النديم ، الفهرست ، ص 274 و 295 ؛ نجاشى ، رجال ، ص 57 و هارونى علوى ، الافادة فى تاريخ الائمة الساده ، ص 89 . ( 2 ) . ر . ك : به كوشش مادلونگ ، اخبار الائمة الزيديه ، ص 94 . ( 3 ) . ر . ك : ابن اسفنديار ، تاريخ طبرستان ، ص 32 و حكيميان ، همان ، ص 103 و 109 .